Projektligji i depozituar nga Partia Socialiste për reformën e re administrativo-territoriale parashikon një riorganizim të thellë të pushtetit vendor në Shqipëri, duke ulur numrin e bashkive nga 61 në 46.
Sipas argumentimit zyrtar, reforma synon rritjen e eficiencës administrative, uljen e kostove, përmirësimin e shërbimeve për qytetarët dhe përshtatjen e hartës territoriale me realitetin e ri demografik të vendit, i cili gjatë viteve të fundit është ndikuar ndjeshëm nga emigracioni dhe rënia e popullsisë.
Në këtë kuadër, një numër i konsiderueshëm bashkish do të humbasin statusin e tyre aktual dhe do të bashkohen me bashki më të mëdha.
Mes tyre janë Poliçani, që propozohet të bashkohet me Beratin, Përrenjasi me Librazhdin, Këlcyra me Përmetin, Libohova me Gjirokastrën, Memaliaj me Tepelenën, Selenica me Vlorën, Patosi me Fierin, Belshi dhe Cërriku me Elbasanin dhe një sërë njësish të tjera vendore.
Megjithatë, ndërsa lexohet harta e re territoriale, bie në sy një detaj që ngre pikëpyetje mbi kriteret e përdorura.
Disa bashki me popullsi të ulët jo vetëm që nuk janë prekur nga reforma, por vazhdojnë të mbeten njësi të pavarura administrative.
Bëhet fjalë për Himarën, Finiqin, Dropullin dhe Pustecin.
Kjo ngre një pyetje të thjeshtë: nëse kriteri kryesor i reformës është numri i banorëve dhe eficienca administrative, pse këto bashki mbeten të paprekura?
Himara, rreth 8,300 banorë sipas Censusit 2023
Sipas të dhënave zyrtare të Censusit 2023, Bashkia Himarë ka 8,328 banorë rezidentë.
Edhe pse Himara është një nga zonat turistike më të rëndësishme të vendit dhe gjatë verës popullsia e saj shumëfishohet nga turistët dhe emigrantët që kthehen për pushime, numri i banorëve të përhershëm mbetet relativisht i ulët.
Për krahasim, bashki të tjera me popullsi të ngjashme ose edhe më të madhe janë përfshirë në procesin e bashkimeve territoriale.
Nëse logjika e reformës është zvogëlimi i numrit të njësive vendore me popullsi të ulët, lind natyrshëm pyetja nëse Himara mund të ishte konsideruar për bashkim me Vlorën ose Sarandën.
Por kjo nuk ka ndodhur.
Finiqi dhe Dropulli, dy bashki me prani të konsiderueshme të minoritetit grek
Një rast edhe më interesant paraqitet në jug të vendit.
Finiqi ka rreth 11,862 banorë sipas Censusit 2011, ndërsa Dropulli numëron 8,259 banorë sipas Censusit 2023.
Të dyja këto bashki njihen si zona ku jeton një pjesë e konsiderueshme e minoritetit grek në Shqipëri dhe prej vitesh kanë qenë pjesë e debateve që lidhen me të drejtat e minoriteteve dhe përfaqësimin e tyre institucional.
Megjithatë, projektligji nuk jep asnjë shpjegim specifik se përse këto bashki nuk janë përfshirë në procesin e bashkimeve territoriale.
Kjo bëhet edhe më interesante kur krahasohen me bashki të tjera që po shkrihen.
Poliçani, Memaliaj apo Përrenjasi kanë popullsi të krahasueshme ose më të lartë se Dropulli dhe megjithatë humbasin statusin e tyre si bashki më vete.
Një nga pyetjet që lind është nëse në këto raste janë marrë në konsideratë edhe faktorë të tjerë, përfshirë mbrojtjen e komuniteteve minoritare. Deri tani, projektligji nuk e sqaron këtë.
Pusteci, rasti që edhe në vitin 2015 mbeti i paprekur
Edhe më i veçantë është rasti i Pustecit.
Kjo bashki, e njohur për praninë e komunitetit maqedonas, mbeti e pandryshuar edhe gjatë reformës territoriale të vitit 2015. Pusteci u trajtua si një rast i veçantë, për shkak të karakteristikave të tij specifike dhe pranisë së komunitetit maqedonas.
Sot, Pusteci vazhdon të jetë një nga bashkitë me popullsinë më të vogël në Shqipëri.
Sipas vlerësimeve zyrtare më të fundit, popullsia e saj llogaritet në më pak se 2 mijë banorë, ndërsa Regjistri Civil raporton rreth 5 mijë banorë.
Pavarësisht këtyre shifrave, bashkia mbetet e paprekur edhe në projektligjin e ri.
Kjo ngre pyetjen nëse edhe në reformën e re janë marrë në konsideratë kritere të veçanta që nuk janë bërë publike.
Rastësi apo kriter i pashpjeguar?
Një element që bie menjëherë në sy është fakti se tre nga katër bashkitë që mbeten të paprekura lidhen drejtpërdrejt me zona ku jetojnë komunitete minoritare të njohura zyrtarisht.
Finiqi dhe Dropulli konsiderohen qendra tradicionale të minoritetit grek në jug të vendit, ndërsa Pusteci është bashkia ku jeton komuniteti maqedonas.
Edhe Himara, ndonëse nuk ka status zyrtar si bashki minoritare, ka qenë prej vitesh në qendër të debateve politike, juridike dhe diplomatike për shkak të përbërjes së saj demografike dhe rëndësisë strategjike në Rivierën Shqiptare.
Kjo nuk do të thotë automatikisht se përkatësia etnike ka qenë kriteri që ka ndikuar në vendimmarrje.
Por mungesa e një shpjegimi publik krijon terren për pyetje legjitime.
A ka kritere që nuk janë bërë publike?
Këtu qëndron thelbi i debatit.
Nëse reforma mbështetet kryesisht te popullsia, kostot administrative dhe eficienca e shërbimeve, atëherë do të ishte e pritshme që e njëjta logjikë të zbatohej për të gjitha bashkitë.
Por kur disa bashki me pak mijëra banorë shkrihen dhe disa të tjera me karakteristika të ngjashme mbeten të paprekura, qytetarët kanë të drejtë të kërkojnë transparencë.
A janë marrë në konsideratë faktorë të tjerë si:
* mbrojtja e komuniteteve minoritare; * pozicioni kufitar i këtyre bashkive; * standardet europiane për përfaqësimin e minoriteteve; * rëndësia strategjike e zonave të caktuara; * faktorë historikë, kulturorë ose diplomatikë?
Nëse po, atëherë këto kritere duhet të bëhen publike dhe të shpjegohen qartë.
Një reformë territoriale nuk është thjesht një riorganizim administrativ. Ajo përcakton mënyrën se si shpërndahen fondet publike, përfaqësimi vendor, investimet dhe shërbimet për qytetarët. Pikërisht për këtë arsye, çdo përjashtim nga kriteret e përgjithshme duhet të shoqërohet me një argumentim të qartë dhe të verifikueshëm.
Transparenca është detyrim
Qeveria mund të ketë arsye plotësisht legjitime për të mos prekur Himarën, Finiqin, Dropullin dhe Pustecin.
Megjithatë, pikërisht sepse këto bashki përbëjnë përjashtime të dukshme nga logjika e përgjithshme e reformës, opinioni publik pret një argumentim të detajuar.
Një reformë që ndryshon hartën administrative të Shqipërisë për dekadat e ardhshme nuk mund të mbështetet vetëm te rezultati final. Ajo duhet të shoqërohet me transparencë të plotë mbi kriteret që kanë përcaktuar se cilat bashki do të shkrihen dhe cilat do të vijojnë të funksionojnë si njësi të pavarura.
Nëse kriteret kanë qenë vetëm popullsia dhe eficienca administrative, atëherë qytetarët kanë të drejtë të dinë pse ato nuk janë zbatuar në mënyrë të njëjtë për të gjitha bashkitë. Nëse kanë ekzistuar kritere shtesë, ato po ashtu meritojnë të bëhen publike.
Në të kundërt, do të vazhdojnë të ngrihen pyetje mbi arsyet pse disa bashki me pak banorë u shkrinë, ndërsa Himara, Finiqi, Dropulli dhe Pusteci mbetën të paprekura.
