Një zbulim i rrallë arkeologjik në Kinën veriperëndimore ka hedhur dritë mbi historinë e hershme të produkteve të qumështit dhe evolucionin e mikroorganizmave, pasi shkencëtarët kanë identifikuar atë që konsiderohet djathi më i vjetër në botë. Substanca e bardhë u gjet në Varrezat Xiaohe, në pellgun e Tarimit, ku trupat e Epokës së Bronzit, të moshës 3,300–3,600 vjet, janë ruajtur natyrshëm për shkak të klimës së thatë dhe kushteve të kripura që kanë krijuar mumifikim natyral.
Fillimisht, studiuesit nuk ishin të sigurt për natyrën e materialit të gjetur në varre, por më herët u hodh hipoteza se mund të ishte një produkt i fermentuar qumështi. Në vitin 2014, arkeologët e identifikuan për herë të parë si një lloj djathi të butë të ngjashëm me kefirin, ndërsa konfirmimi përfundimtar erdhi në vitin 2024 përmes analizave të avancuara gjenetike dhe mikrobiologjike.
Analizat zbuluan ADN nga lopë dhe dhi, duke treguar se popullsia e lashtë e Xiaohe përdorte burime të ndryshme qumështi. Gjithashtu u identifikuan mikroorganizma si Lactobacillus kefiranofaciens dhe Pichia kudriavzevii, të cilat përdoren ende sot në fermentimin e kefirit. Studimi sugjeron se këto kultura të lashta janë të lidhura më ngushtë me linjat e kefirit të Azisë Qendrore dhe Tibetit, duke sfiduar idenë se origjina e tij është vetëm në rajonin e Kaukazit.
